Lõch Sûã Thïë Giúái

PHÊÌN THÛÁ NHÊËT

THÚÂI TRUNG CÖÍ CHÊU ÊU
CHÛÚNG I

Tònh hònh thïë giúái vaâo cuöëi thúâi
thûúång cöí
1. Hai àïë quöëc cêìm àêìu vùn minh nhên loaåi. Àïë
quöëc La Maä vaâ àïë quöëc Trung Hoa.
2. Thïë giúái chia laâm hai vuâng riïng biïåt.
1. Vaâo àêìu kó nguyïn Da Tö, thïë giúái chia thaânh nhiïìu
quöëc gia lúán coá thïí liïn laåc vúái nhau bùçng àûúâng thuãy lêîn
àûúâng böå. Tûåu trung coá hai àïë quöëc chi phöëi caã hoaân cêìu:
àïë quöëc La Maä úã phûúng Têy vaâ àïë quöëc Trung Hoa úã
phûúng Àöng. Hai àïë quöëc êëy, àïìu coá möåt nïìn vùn minh
rêët cao vaâ coá thïí laâm thaânh trung têm baão vïå hoâa bònh cho
nhên loaåi.
Thúâi kò chiïën tranh taân khöëc trûúác kó nguyïn Da Tö
2

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

àaä qua röìi. Caác dên töåc lúán àïìu coá thïí tiïën triïín möåt caách
yïn öín vaâ tûå do vïì moåi mùåt.
Ngoån àuöëc soi saáng caã chêu Êu laâ àïë quöëc La Maä.
Caác dên töåc trong àïë quöëc êëy tûåa höì muöën lòa boã tinh thêìn
chuãng töåc àõa phûúng àïí cuâng hoâa lêîn trong möåt àoaân thïí
röång lúán vûúåt ra ngoaâi quöëc giúái. Tònh nhên loaåi núi hoå àaä
phaát triïín àïën chöî hoå muöën quïn ngön ngûä riïng àïí cuâng
duâng thûá ngön ngûä coá tñnh caách phöí biïën, àaåi àöìng laâ tiïëng
Hi Laåp vaâ La Tinh.
ÚÃ Trung Hoa, tònh hònh xaä höåi cuäng tûúng tûå nhû thïë.
Sau khi Têìn Thuãy Hoaâng thöëng nhêët laänh thöí vaâ nhaâ Haán
thay thïë nhaâ Têìn xêy àùæp nïìn quên chuã. Trung Quöëc àaä
thaânh möåt àïë quöëc huâng cûúâng vïì àuã caác mùåt: kinh tïë,
chaánh trõ, vùn hoáa, chi phöëi caã caác nûúác laáng giïìng.
ÚÃ ÊËn Àöå, aánh saáng vùn minh khöng keám phêìn raång
rúä. Patali Poutra laâ möåt thuã àö huy hoaâng, traáng lïå vaâo
bêåc nhêët hoaân cêìu. Khoa hoåc vùn nghïå xûá êëy àaä tiïën àûúåc
nhûäng bûúác chûa tûâng thêëy trïn lõch sûã.
Àïë quöëc Sace, chiïëm troån miïìn bùæc xûá ÊËn Àöå, laâ núi têåp
hoåp caác nguöìn vùn minh Hi Laåp, Ba Tû, ÊËn Àöå, Trung Hoa.
Ba Tû cuäng coá möåt nïìn vùn minh àaáng kïí, nhûng vò
Ba Tû bõ àoáng khuön giûäa àaåi luåc, nïn vùn minh cuãa nûúác
êëy coân giûä thaái àöå chuãng töåc cuãa möåt quöëc gia cö lêåp chó
biïët coá àõa vûåc cuãa mònh.
Trûâ vùn minh Ba Tû, vùn minh La Maä, Trung Hoa, ÊËn
Àöå àïìu coá taánh caách àaåi àöìng, möåt sûác hêëp dêîn huyïìn
3

Lõch Sûã Thïë Giúái

diïåu traân ra khùæp thiïn haå vaâ löi cuöën moåi giöëng ngûúâi
xung quanh.
2. Ngoâai nhûäng àïë quöëc vaâ quöëc gia vùn minh noái trïn,
thïë giúái coân chia ra hai vuâng riïng biïåt.
Vuâng duyïn haãi tûâ Alexandre qua ÊËn Àöå, àïën Trung
Hoa. Caác quöëc gia thuöåc vuâng naây àïìu nùçm trong phaåm
vi aánh saáng vùn minh cuãa phûúng Àöng vaâ phûúng Têy.
Ngûúâi AÁ Rêåp àaä múã àûúåc nhûäng haãi caãng rêët phöìn thõnh;
quöëc gia Meáoreá do caác hoaâng tûã Ai Cêåp thaânh lêåp giûäa
Soudan, Chêu Phi, vaâo thïë kó thûá 6 trûúác kó nguyïn Da Tö
vaâ xûá Abyssinie àaä tûâng tiïëp xuác mêåt thiïët vúái Ai Cêåp, àaä
chõu nhiïìu aãnh hûúãng töët àeåp cuãa xûá naây vaâ cuãa La Maä; caác
nûúác nùçm khoaãng giûäa ÊËn Àöå vaâ Trung Hoa; Miïën Àiïån,
baán àaão Maä Lai, Giao Chó, Chên Laåp àïìu chõu aãnh hûúãng
vùn minh ÊËn Àöå vaâ Trung Hoa chi phöëi.
Nhûng sau lûng vuâng duyïn haãi êëy coân coá möåt vuâng
maâ aánh saáng vùn minh khöng roåi túái, göìm coá nhûäng phêìn
àaåi luåc mïnh möng chiïëm caã Trung Êu, Bùæc AÁ, cao nguyïn
Têy Taång vaâ gêìn troån Chêu Phi.
Laâm chuã vuâng naây laâ nhûäng giöëng dên du muåc daä
man: Hung Nö, Möng Cöí, Thöí Nhô Kyâ, Têy Taång úã Chêu
AÁ; Germanin, Scythes úã chêu Êu. Trònh àöå vùn hoáa coân thêëp
keám, hoå söëng bùçng chùn nuöi vaâ cûúáp giêåt, laâm thaânh möåt
biïín ngûúâi luön luön chuyïín àöång, traân tûâ chöî naây àïën chöî
kia, quanh nùm chinh chiïën. Muåc àñch chiïën tranh cuãa hoå
laâ chiïëm àoaåt cuãa caãi, bùæt ngûúâi laâm nö lïå, vaâ chiïën tranh
hoå gêy ra bao giúâ cuäng hïët sûác taân khöëc.
4

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

Khi caác àïë quöëc Têy phûúng vaâ Àöng phûúng coân
cûúâng thõnh, giöëng rúå haáo chiïën êëy khöng thïí vûúåt khoãi
biïn giúái khu vûåc hoå sinh söëng. Nhûng àïën thïë kó thûá 3
sau T.C., àïë quöëc La Maä cuäng nhû àïë quöëc Trung Hoa
bùæt àêìu lêm vaâo tònh traång khuãng hoaãng, thoaái hoáa vaâ suy
nhûúåc, khöng àuã sûác ngùn caãn hoå àûúåc nûäa. Àïën cuöëi
thïë kó thûá 4, hoå traân ngêåp vaâo caác nûúác vùn minh nhû
nûúác vúä búâ. Àêìu thïë kó thûá 5, hoå nghiïîm nhiïn laâm chuã
caã Têy Àïë quöëc La Maä.
Trong cuöåc khuãng hoaãng ghï gúám naây chó coá àïë
quöëc Trung Hoa coân àûáng vûäng àûúåc maâ thöi. Phña Bùæc
noá thu huát àûúåc caác rúå, phña Nam tiïën ra túái búâ biïín, vaâ
àêìu thïë kó thûá 6 aãnh hûúãng cuãa noá àaä lan túái àaão Tñch
Lan, phña Nam ÊËn Àöå. Tuy nhiïn vïì sau möåt phêìn vò sûå
phaát triïín vïì mùåt biïín giaãm dêìn, möåt phêìn vò ngûúâi Thöí
Nhô Kyâ quêëy röëi úã Trung AÁ laâm cho sûå giao thûúng vúái
phña Têy gùåp nhiïìu khoá khùn, àïë quöëc Trung Hoa trúã
thaânh cö lêåp giûäa möåt thïë giúái möîi ngaây möåt giaâ cöîi. Thïë
lûåc cuãa noá bao truâm tûâ Giao Chó àïën Triïìu Tiïn vaâ nïìn
kinh tïë thöëng nhêët cuãa noá àuã cho pheáp noá söëng vûäng
trong caái tònh traång cö lêåp êëy. Khi caã thïë giúái bõ tan raä,
phên chia tûâng lônh vûåc phong kiïën, thò noá gêy àûúåc thïë
quên bònh trong chïë àöå chuyïn chïë vaâ dûåa vaâo àoá noá
töìn taåi ngoát hai ngaân nùm sau.

5

Lõch Sûã Thïë Giúái

TOÁM TÙÆT
1) Cuöëi thúâi Thûúång cöí trïn thïë giúái àaä coá nhiïìu
àïë quöëc vùn minh: Àïë quöëc La Maä, àïë quöëc Trung
Hoa, àïë quöëc ÊËn Àöå, àïë quöëc Sace, àïë quöëc Ba Tû.
Trong caác àïë quöëc êëy, àïë quöëc La Maä úã phûúng Têy vaâ
àïë quöëc Trung Hoa úã phûúng Àöng coá möåt aãnh hûúãng
maånh hún caã.
Àïë quöëc La Maä cêìm àêìu caác nûúác chung quanh
búâ biïín Àõa Trung Haãi: àïë quöëc Trung Hoa chi phöëi
caác dên töåc AÁ Àöng.
2) Tuy nhiïn bïn caånh caác dên töåc vùn minh coân
coá nhiïìu giöëng ngûúâi daä man chiïëm troån Trung Êu,
Àöng Êu, Bùæc AÁ cao nguyïn, Têy Taång vaâ gêìn hïët àaåi
luåc chêu Phi. Caác giöëng ngûúâi man rúå naây söëng bùçng
nghïì chùn nuöi vaâ giùåc cûúáp.
Cuöëi thïë kó thûá 4 nhên caác àïë quöëc La Maä vaâ
Trung Hoa suy yïëu hoå xêm lùng caác vuâng Têy vaâ Bùæc
Trung Hoa, chiïëm cûá Têy àïë quöëc La Maä, àaánh phaá
caác nûúác Àõa Trung Haãi, Àöng Êu vaâ múã àêìu thúâi kò
Trung cöí vaâ úã chêu Êu.

6

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

CHÛÚNG II

ÀÏË QUÖËC LA MAÄ SAU KHI CAÁC RÚÅ
XÊM LÙNG
1. Caác Rúå xêm lùng Têy àïë quöëc La Maä.
2. Vûúng quöëc Franc vaâ gioâng Meárovingien.
3. Tònh hònh xûá Gaule dûúái triïìu Meárovingien.
4. Àöng àïë quöëc La Maä vaâ vua Justinien.
5. Àïë quöëc Hi Laåp.
1. Cuöëi thïë kó thûá 4, àïë quöëc La Maä chia ra laâm hai:
Àöng àïë quöëc vaâ Têy àïë quöëc. Trong khoaãng thïë kó thûá
5, giöëng Germain bõ giöëng Hung Nö àaánh àuöíi phaãi traân
vaâo àïë quöëc La Maä maâ trûúác kia hoå àaä xêm nhêåp rêët àöng.
Khi xêm lùng caác quöëc gia vùn minh trong àïë quöëc La
Maä boån Rúå naây kheáp laåi möåt thúâi kò, thúâi kò thûúång cöí, vaâ
àaánh dêëu möåt thúâi kò múái, thúâi kò trung cöí trong lõch sûã
loaâi ngûúâi úã chêu Êu.
Tuy nhiïn trong caác cuöåc xêm lùng naây, giöëng Rúå
khöng thïí àùåt chên lïn toaân böå àïë quöëc La Maä. ÚÃ Àöng àïë
7

Lõch Sûã Thïë Giúái

quöëc, caác hoaâng àïë La Maä coân àuã sûác chêån àûáng hoå laåi, vaâ
giûä àûúåc möåt vuâng àêët khaá röång göìm coá baán àaão Ba Nhô
Caán àïën Danube úã chêu Êu, Tiïíu AÁ vaâ Syrie úã chêu AÁ, Ai
Cêåp vaâ Cyreánaique. Taåi vuâng êëy àaä coá nhûäng àö thõ quan
troång nhû Atheânes Alexadrie vaâ Constantinople.
Têy àïë quöëc thò traái laåi, loåt hùèn vaâo tay Rúå. Rúå Vandale
chiïëm cûá phña Nam Y Pha Nho vaâ Phi Chêu(1); Ostrgoth,
xûá YÁ(2); Visigoth xûá Y Pha Nho vaâ phña Nam xûá Gaule(3)
cho àïën söng Loire; Burgondre, lûu vûåc söng Rhöne(4);
Franc, toaân xûá Bó.
2. Cuöëi thïë kó thûá 5 vaâ àêìu thïë kó thûá 6, Clovis möåt
öng vua Franc thuöåc nhoám Salien(5), tûâ Bó xua quên qua
xûá Gaule, chiïëm cûá toâan xûá êëy.
Coá sûác khoãe vaâ mûu lûúåc. Clovis àaánh diïåt dêìn caác
tuâ trûúãng böå laåc khaác, buöåc toaân thïí caác ngûúâi Franc tön
mònh lïn laâm vua, röìi do àoá thöëng nhêët àûúåc möåt dên töåc
(1)
(2)
(3)
(4)

5,6 triïåu dên, chûâng 80 ngaân ngûúâi Vandales.
4,5 triïåu dên – 100.000 ngûúâi.
Cuäng vêåy.
2.500 ngûúâi – Toaân dên àïë quöëc 50 triïåu ngûúâi. Rúå khöng àïën
1.000.000.
(5) Ngûúâi Franc rêët can àaãm vaâ rêët thiïån chiïën. Khi lêm naån hoå
hay duâng buáa caán ngùæn, giaáo lûúäi bùçng, àoaãn gûúm buöåc dêy
coá thïí thay thïë cho cêy lao. Hoå khöng àöåi maäo, mang giaáp muä
chó duâng caái khiïn bùçng göî hoùåc bùçng “miïn liïîu” (möåt thûá liïîu
caânh mïìm boåc da). Ngûúâi Franc chia thaânh hai ngaânh: Salien
vaâ Ripuaire. Möîi nhoám laåi chia thaânh böå laåc. Möîi böå laåc coá möåt
öng tuâ trûúãng.
8

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

huâng cûúâng trïn möåt àõa vûåc röång tûâ daäy Pyreáneáes àïën
söng Weser, Danube bao göìm caã xûá Thuringe, Germanie
vaâ vûúng quöëc thuöåc ngûúâi Burgondes.
Súã dô Clovis chiïën thùæng àûúåc dïî daâng laâ nhúâ coá phaái
tùng lûä Da Tö giuáp sûác. Khi lïn laâm vua, Clovis laâ ngûúâi
ngoaåi àaåo. Nhûng vò kïët hön vúái möåt cöng chuáa trong àaåo
Da Tö(1), öng chõu laâm pheáp rûãa töåi(2). Do àoá phaái tùng lûä
Da Tö mûúån tay öng àïí trûâ diïåt caác tuâ trûúãng theo àaåo
khaác thûúâng laâm trúã ngaåi sûå phaát triïín quyïìn lúåi vêåt chêët
vaâ tinh thêìn cuãa ngûúâi trong àaåo Da Tö.
Caác vua Meárovingien nöëi doäi Clovis, giûä nghiïåp àûúåc
túái nùm 751.
Nhûng sau khi Clovis chïët röìi, tuåc phên chia taâi saãn
laâm cho dên töåc Franc trúã thaânh rúâi raåc. Möîi lêìn coá möåt
öng vua chïët thò trong nûúác laåi sinh loaån vò tuåc phên chia
êëy. Caác hoaâng tûã àaánh nhau quyïët liïåt àïí giaânh giêåt, giaânh
ngöi khiïën vûúng quöëc Franc phaãi bõ qua phên.
Nhûäng vua trõ vò vaâo khoaãng 639-752 àïìu laâ bêët lûåc,
lûúâi biïëng. Chñnh quyïìn loåt vaâo tay boån àaåi thêìn.
Vua caâng yïëu thò boån voä sô bêëy lêu àûúåc vua cùæt àêët
ban thûúãng cöng lao maånh dêìn lïn, húåp thaânh möåt àùèng
cêëp àõa chuã quñ töåc rêët cûúâng ngaånh. Röët laåi vua khöng
(1) Clotildi.
(2) Sûå rûãa töåi naây xaãy ra nùm 496 do giaáo sô Sainte Reámy úã Renims,
Clovis chõu pheáp rûãa töåi cuâng vúái 3.000 voä sô cuãa mònh. Tûâ àoá
Clovis trúã thaânh möåt ngûúâi phuång sûå àùæc lûåc àaåo Da Tö.
9

Lõch Sûã Thïë Giúái

giûä àûúåc chñnh quyïìn nûäa maâ àïí loåt vaâo tay quan cung
trûúãng(1). Chûác quan naây ban àêìu chó laâ keã hêìu cêån cuãa
vua, sau thaânh ra möåt võ phoá vûúng quyïët àoaán hïët moåi
viïåc triïìu àònh.
Trong thúâi kò suy vong, xûá Gaule chia laâm nhiïìu khu vûåc töí
chûác thaânh nhûäng vûúng quöëc riïng biïåt: xûá Austrasie úã vuâng
söng Meuse, söng Rhin; xûá Neustrie úã vuâng Têy Bùæc xûá Gaule;
xûá Burgondie úã vuâng söng Saöne vaâ söng Rhöne; xûá Aquitaine
úã vuâng Nam söng Loire. Hai xûá Austrasie vaâ Neustrie luön luön
xung àöåt nhau. Chó coá hai xûá Burgondie vaâ Aquitaine coân giûä
àûúåc aãnh hûúãng cuãa vùn minh La Maä thöi.
3. Thúâi àaåi Meárovingien, sûã gia cho laâ thúâi àaåi man rúå
hoùåc muöën trúã laåi tònh traång man rúå.
Chñnh trõ trong thúâi àaåi naây bao göìm nhûäng têåp tuåc
cuãa ngûúâi man rúå vaâ ngûúâi cöí La Maä höîn húåp. Vua chó giûä
àûúåc möåt hû võ vaâ thûúâng bõ phïë, bõ giïët. Boån voä sô khöng
coá yá phoâ vua maâ dûåa vaâo thïë lûåc vua àïí cûúáp giêåt.
Muöën taái lêåp uy quyïìn, vua cöë bùæt chûúác caác hoaâng
àïë La Maä, tûå xûng tûúác hiïåu, lêåp cung àiïån, töí chûác triïìu
àònh nghi vïå nhû caác hoaâng àïë êëy. Nhûng röët cuöåc hoå chó
theo àûúåc möåt caách vuång vïì caái voã bïn ngoaâi khöng àuã
taåo cho hoå möåt chuát uy quyïìn naâo àaáng kïí.
Phaáp luêåt vaâ caách töí chûác xûã phaåt cuäng àïìu coá tñnh
caách man rúå. Möîi xûá coá möåt thûá phaáp luêåt riïng vaâ khi xûã
(1) Ngûúâi quaãn àöëc cung àiïån vua.
10

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

töåi, quan toâa phaãi duâng phaáp luêåt cuãa tûâng xûá maâ xûã ngûúâi
trong xûá êëy(1).
Phong tuåc cuäng hïët sûác daä man vaâ thö lêåu. Hêìu nhû
caác vua àïìu phaåm töåi saát nhên. Vua Clotaire ler duâng dao
bêìu giïët chaáu vaâ cho xûã giaão con àeã laâ Chram.
Naån nhên chñnh cuãa chïë àöå taân khöëc êëy laâ àaám dên
chuáng heân yïëu. Hoå phaãi êín nuáp dûúái boáng giaáo àûúâng.
Vaâ luác êëy chó coá giaáo àûúâng laâ coân àuã sûác àûúng àêìu vúái
boån vua chuáa, che chúã nhên dên, ra lõnh cêëm taân saát nö
lïå. Nhúâ noá maâ vùn minh La Maä úã xûá Gaule àûúåc cûáu vaän
möåt phêìn naâo.
4. Trïn àêy laâ tònh hònh àïë quöëc La Maä úã phña Têy.
Coân phña Àöng thò vaâo cuöëi thïë kó thûá 5, Àïë quöëc La Maä
coân töìn taåi àûúåc, nhûng tûúng tûå möåt ngoån àeân sùæp tùæt.
(1) Nïëu phaåm nhên chöëi vaâ quan toâa khöng àuã bùçng chûáng àïí xûã
thò phaáp luêåt cho viïån àïën caách thñ nghiïåm vaâ caách cêìu Chuáa
xûã phaåt. Thñ nghiïåm thò ngûúâi ta duâng nûúác vaâ lûãa. Keã bõ caáo
phaãi nhuáng hai baân tay vaâo nûúác àun söi, hoùåc cêëm möåt thoãi sùæt
nung àoã ài ñt bûúác. Ba ngaây sau, nïëu tay khöng bõ boãng hoùåc dêëu
boãng coá möåt traång thaái àùåc biïåt naâo àoá thò töåi nhên àûúåc coi laâ
vö töåi. Cêìu Chuáa xûã phaåt thò ngûúâi ta cho nguyïn caáo vaâ bõ caáo
hoùåc nhûäng voä si4 àaåi diïån cho ngûúâi êëy àêëu kiïëm vúái nhau.
Bïn naâo thùæng àûúåc laâ ngûúâi vö töåi, vò theo hoå Chuáa khöng bao
giúâ àïí keã vö töåi phaãi thua phaãi chïët.
Nhûäng caách xûã phaåt naây cuäng tûúng túå nhû caách xûã phaåt cuãa
vaâi giöëng Moåi úã nuái Trûúâng Sún nûúác ta. Nhûäng Moåi êëy bùæt bõ
caáo nhêån uöëng thêåt nhiïìu rûúåu, hoùåc trêìm mònh trong nûúác,
hoùåc àûa tay vaâo lûãa maâ khöng viïåc gò thò àûúåc coi laâ vö töåi.

11

Lõch Sûã Thïë Giúái

Tònh hònh trong ngoaâi àïìu höîn àöån. Ngoaâi thò caác Rúå
àe doåa. Rúå Hung Nö, Slave, ngûúâi Baão Gia Lúåi taân phaá vuâng
biïn giúái Danube; ngûúâi Ba Tû, AÁ Rêåp toan xêm chiïëm caác
tónh AÁ Chêu. Trong thò nhûäng cuöåc mûu phaãn, baåo nghõch
nhen nhoám cuâng khùæp. Vua thò sa àoåa, ngöi vua nùçm trong
tay boån àaân baâ, boån voä tûúáng. Dên chuáng cuâng khöí hïët
sûác phêîn uêët vaâ chûåc coá dõp laâ nöíi loaån.
Giûäa tònh thïë nguy ngêåp êëy, Justinien àûáng lïn khöi
phuåc laåi àïë quöëc. Lêìn lûúåt öng àaánh deåp àûúåc Rúå Vandale,
Ostrogoth, Wisigoth, thêu laåi nhûäng laänh thöí Bùæc Phi (533534) YÁ Àaåi Lúåi (535-554) vaâ cuâng Àöng nam Y Pha Nho
(554). Trûâ xûá Gaule vaâ caác tónh ven biïín Àaåi Têy Dûúng
cuãa xûá Y Pha Nho, àïë quöëc La Maä thêu höìi laåi àûúåc gêìn
hïët àêët àai cuä.
Àaánh deåp xong, Justinien quay sang kiïën thiïët. Vïì
phaáp àiïín öng cho sûu têåp laåi nguyïn baãn nhûäng phaáp lyá
La Maä, loåc boã nhûäng phêìn tûúng phaãn àïí laâm thaânh möåt
böå phaáp àiïín töíng húåp têët caã caác khuynh hûúáng cùn baãn
cuãa phaáp lyá La Maä.
Öng cho kiïën truác khùæp àïë quöëc nhûäng thaânh trò, cêìu
cöëng, bïånh viïån, nhaâ tùæm cöng cöång, tu viïån, giaáo àûúâng,
cung àiïån. Giaáo àûúâng Sainte Sophie laâ möåt kiïën truác vô
àaåi nhêët úã thaânh Constantinople.
Nhûng vua Justinien xa xó quaá àöå. Caái voã ngoaâi huy
hoaâng, traáng lïå maâ öng taåo ra cho mònh àoá khöng àuã che
àêåy phêìn thöëi naát, àöìi baåi bïn trong. Chiïën tranh töën keám,
triïìu àònh hoang phñ, dên chuáng khöng kham nöíi nhûäng
12

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

gaánh nùång möîi ngaây möåt thïm, phaãi sa dêìn vaâo caãnh khöën
cuâng. Vò vêåy maâ búâ coäi tuy àûúåc múã röång, àïë quöëc laåi ngheâo
naân kiïåt quïå. Vua Justinien vïì sau bõ dên chuáng oaán gheát.
5. Öng chïët khöng àûúåc bao lêu thò búâ coäi Àöng àïë
quöëc La Maä bõ thêu heåp laåi. Cuöëi thïë kó thûá 6, ngûúâi Lombard chiïëm phña Bùæc nûúác YÁ; ngûúâi Wisigoth àoaåt laåi miïìn
Àöng nam xûá Y Pha Nho. Thïë kó thûá 7, Rúå Slave vaâ ngûúâi
Baão Gia Lúåi, keáo vaâo Ba Nhô Caán, ngûúâi AÁ Rêåp laâm chuã
caác xûá Syrie Ai Cêåp vaâ Bùæc Phi. Thïë kó thûá 8, Rúå Franc
chiïëm gêìn hïët nûúác YÁ: Dêìn dêìn àïë quöëc La Maä gom laåi
trong phaåm vi àïë quöëc Hi Laåp maâ ngûúâi ta cuäng goåi laâ àïë
quöëc Byzantin(1) göìm nhûäng xûá thuöåc aãnh hûúãng Hi Laåp
laâ xûá Hi Laåp, Maceádoine, Thrace, Tiïíu AÁ.
Àïë quöëc Byzantin töìn taåi túái nùm 1453, tûác laâ nùm quên
Thöí Nhô Kyâ chiïëm cûá Constantinople. Trong khoaãng thúâi
gian chñn thïë kó, àïë quöëc gùåp nhiïìu biïën cöë xaãy ra liïn tiïëp:
tön giaáo xung àöåt, àaão chñnh, baåo loaån. Möîi lêìn thay àöíi
triïìu àaåi laâ möîi lêìn coá bi kõch àêîm maáu diïîn ra.
Tuy nhiïn àïë quöëc Byzantin cuäng àïí laåi àûúåc nhûäng
trang sûã khaá veã vang. Noá baão vïå àûúåc búâ coäi, chiïën thùæng
nhûäng keã àõch túái xêm lêën khöng ngúát. Ngûúâi AÁ Rêåp, ngûúâi
Baão Gia Lúåi, ngûúâi Nga àaánh Constantinople, nhûng lêìn
lûúåt bõ thaãm baåi trûúác thaânh naây. Àïë quöëc Byzantin luác êëy
quaã thêåt laâ trung têm vùn minh cuãa möåt chêu Êu bõ ngûúâi
(1) Goåi laâ Àïë quöëc Byzantin vò thuã àö laâ Constantinople trûúác kia
goåi laâ Byzanc.
13

Lõch Sûã Thïë Giúái

Rúå giaây àaåp. Caác dên töåc Àöng Êu nhû Serbe, Baão Gia Lúåi,
Nga chõu aãnh hûúãng vùn hoáa Byzantin(1).

TOÁM TÙÆT
1. Àêìu thïë kó thûá 5, caác Rúå chiïëm cûá toaân coäi Têy
àïë quöëc La Maä. Àaåi böå phêån xûá Gaule loåt vaâo tay Rúå
Burgonde, Wisigoth vaâ Franc.
2. Tuâ trûúãng Franc laâ Clovis theo àaåo Da Tö vaâ
nhúâ phaái tùng lûä giuáp àúä, toám thêu àûúåc möåt laänh
thöí tûâ daäy Pyreáneáe àïën söng Weser. Nhûng khi Clovis
chïët, caác vua kïë nghiïåp – goåi laâ Meárovngien – chia xûá
Gaule ra nhiïìu vûúng quöëc nhoã: Austrasie, Neustrie,
Burgondie, Aquitaine.
3. Caác vua naây àïìu lûúâi biïëng, bêët lûåc. Caách cai
trõ thò vuång vïì; phong tuåc thò moåi rúå. Vùn minh La Maä
àaä àïën höìi xïë boáng. Dên chuáng hïët sûác àiïu linh, chó
coân tröng cêåy möåt phêìn naâo vaâo sûå che chúã cuãa giaáo
höåi maâ thöi.
4. Àïën thïë kó thûá 6, Àöng àïë quöëc La Maä cuäng
túái luác lêm nguy. Bïn ngoaâi thò Rúå xêm lêën, bïn trong
thò baåo loaån nöíi lïn. Nhûng Justinien chiïëm laåi àûúåc
YÁ Àaåi Lúåi, Bùæc Phi, möåt phêìn Y Pha Nho vaâ lo töí
chûác laåi viïåc cai trõ, àùåt phaáp àiïín, kiïën truác àïìn àaâi.
(1) Xem chûúng V: Àïë quöëc BYZANTIN vaâo thúâi Trung cöí.
14

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

Nhûng Justinien cuäng laâ möåt öng vua xa xó, laâm cho
nûúác ngheâo, dên khöí.
5. Justinien chïët, Rúå laåi xêm lêën. Àïë quöëc cuãa
Justinien bõ thêu heåp laåi thaânh quöëc gia Byzantin.
Nhûng àïën giûäa thïë kó 15, khi quöëc gia naây tiïu diïåt,
vùn minh cuãa noá vêîn coân rûåc rúä.

15

Lõch Sûã Thïë Giúái

CHÛÚNG III

SÛÅ BAÂNH TRÛÚÁNG CUÃA ÀAÅO DA TÖ
1. Nguyïn nhên phaát triïín cuãa àaåo Da Tö.
2. Giaáo hoaâng Greágoire de Grand.
3. Àaåo Da Tö toaân thõnh.
1. Àêìu thïë kó thûá 5 khi quên àöåi La Maä ruát khoãi àaão
Bretagne thò rúå Angle vaâ Saxon tûâ vuâng Elbe keáo túái xêm
chiïëm àaão naây, dûång thaânh xûá Angleterre(1). Àïën thïë kó
thûá 6, hoå töí chûác thaânh nhiïìu vûúng quöëc nhoã.
ÚÃ YÁ, sau khi vûúng quöëc cuãa Rúå Ostrogoth bõ quên àöåi
Justinien tiïu diïåt, uy quyïìn caác hoaâng àïë Constantinople
àûúåc taái lêåp (555)(2).
Trong tònh hònh höîn loaån êëy, dên gian àïìu söëng trong
caãnh khuãng khiïëp, biïët coá nay maâ khöng biïët coá mai. Hoå
(1) Angle ngûúâi Angle; tre: àêët. Angleterre: àêët cuãa ngûúâi Angle.
(2) Kinh thaânh La Maä luác êëy, sau nhiïìu lêìn bõ bao vêy cûúáp giêåt,
baây ra möåt caãnh tûúång hoang phïë. Caác lêu àaâi traáng lïå biïíu hiïån
cuãa möåt nïìn vùn minh rûåc rúä chó lûu laåi möåt àöëng àaá, gaåch. Dên
söë möåt triïåu chó coân àûúåc 50 ngaân.>
16

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

phaãi cêìu àêëng thiïng liïng che chúã, theo àaåo, àoåc kinh
vaâ vaâo nhaâ tu nûúng tûåa. Tön giaáo nhên àoá maâ phaát triïín
maånh, chi phöëi chùèng nhûäng àúâi söëng tinh thêìn maâ caã àúâi
söëng chñnh trõ cuãa moåi ngûúâi.
Giaáo hoaâng trûúác kia chó laâ möåt àaåi diïån töëi cao cuãa tön
giaáo, uy quyïìn úã trong phaåm vi tön giaáo maâ thöi. Nhûng vò
nûúác YÁ bõ xêm lêën, àêët àai bõ chia xeã, hoaâng àïë khöng àûúåc
tön troång, Giaáo hoaâng thûâa cú höåi êëy tranh giaânh quyïìn
lúåi, àõa võ vúái vua chuáa.
2. Greágoire le Grand (Àaåi Giaáo Hoaâng Greágoire (590604) laâ möåt giaáo hoaâng àêìu tiïn biïët lúåi duång tònh hònh noái
trïn. Xuêët thên tûâ möåt gia àònh quñ töåc La Maä, öng àem taâi
saãn xêy cêët nhiïìu tu viïån, röìi tûâ möåt laänh chuáa phong kiïën
öng biïën thaânh möåt giaáo sô, dûåa vaâo tön giaáo àïí taåo möåt
àõa võ quan troång. Àûúåc cûã laâm giaáo hoaâng, öng coi mònh
laâ chuáa tïí trong nûúác. Öng lo phoâng thuã àïë quöëc, trûng
möå binh lñnh, töí chûác viïåc mua baán vêåt thûåc, thûúng nghõ
vúái quên àõch àang vêy thaânh, àïì phoâng moåi nguy biïën coá
thïí xaãy túái. Àöìng thúâi öng coi soác viïåc quaãn trõ taâi saãn cuãa
toaân thïí giaáo höåi nhêët laâ úã YÁ. Uy quyïìn cuãa Giaáo hoaâng do
àoá vûúåt khoãi phaåm vi thaânh La Maä, lan röång ra khùæp nûúác.
Trong giaáo höåi, Giaáo hoaâng thi haânh nhiïìu caãi caách,
cho soaån saách daåy tùng lûä vaâ tùng cûúâng àûác tin cuãa giaáo
àöì. Öng àem tön giaáo tuyïn truyïìn vaâo caác nûúác ngûúâi
Rúå chiïëm cûá.
Rúå Wisigoth, Lombard, nhêët laâ Anglo-Saxon theo àaåo
Da Tö rêët àöng.
17

Lõch Sûã Thïë Giúái

3. Giaáo hoaâng Greágoire chïët, nhûng cöng viïåc truyïìn
àaåo vêîn àûúåc tiïëp tuåc rêët maånh. Toaân thïí ngûúâi Anglo-Saxon
àïìu thaânh giaáo àöì. Vaâo cuöëi thïë kó thûá 7 (685), möåt giaáo
höåi cuãa ngûúâi Anglo Saxon àûúåc thaânh lêåp, trung thaânh
vúái höåi thaánh La Maä hún hïët. Khoaãng thïë kó thûá 7 vaâ thûá
8, caác tu viïån cuãa giaáo höåi êëy laâ cú súã khaão cûáu khoa hoåc
vaâ vùn chûúng quan troång nhêët úã chêu Êu.
Phong traâo truyïìn giaáo lan röång vaâo caã xûá Germanie.
Àïën giûäa thïë kó thûá 8, nhúâ sûå hoaåt àöång cuãa giaáo sô Boniface, chùèng nhûäng caã Têy Êu vaâ möåt phêìn xûá Germanie
tuyïn truyïìn àaåo Da Tö maâ têët caã caác giaáo höåi àïìu phuåc
tuâng toâa thaánh La Maä.
Thïë kó thûá 8 (756), nhûäng quöëc gia thuöåc giaáo höåi (Etats
de l'Eglise) àûúåc thaânh lêåp, khiïën uy quyïìn Giaáo hoaâng
caâng to hún. Nguyïn khi ngûúâi Lombard àïën chiïëm quên
Ravenne vaâ hùm àoåa Àöng àïë quöëc La Maä, Giaáo hoaâng
Etienne àïå nhõ cêìu cûáu vúái Peápin le Bref úã Gaule. Àïí àïìn
ún giaáo hoaâng àaä laâm lïî tön vûúng cho mònh. Peápin le
Bref àïën àaánh àuöíi ngûúâi Lombard (754-756) lêëy laåi quêån
Ravenne, röìi khöng kïí àïën uy quyïìn Hoaâng àïë La Maä, àem
àêët êëy biïëu cho Giaáo Hoaâng. Tûâ àoá sûå liïn laåc giûäa thaânh
La Maä vaâ Àöng àïë quöëc La Maä àoaån tuyïåt hùèn. Giaáo hoaâng
lêëy quêån Ravenne lêåp thaânh quöëc gia cuãa giaáo – höåi vaâ trúã
thaânh möåt võ chuáa tïí coá uy quyïìn, coá thöí àõa vaâ triïìu àònh
nhû bao nhiïu àïë vûúng khaác(1).
(1) Muöën biïët göëc tñch àaåo Da Tö vaâ Jeásus Christ ngûúâi saáng lêåp
àaåo êëy thò àoåc Lõch sûã Thïë giúái cuöën I Nguyïîn Hiïën Lï.
18

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

TOÁM TÙÆT
1. Ngûúâi Anglo-Saxon xêm lêën xûá Bretagne, ngûúâi
Lombard xêm lêën nûúác YÁ, laâm cho tònh hònh Àöng àïë
quöëc La Maä bõ xaáo tröån. Do àoá àaåo Da Tö trúã nïn
maånh meä. Tu viïån múã nhiïìu vaâ quyïìn võ giaáo hoaâng
baânh trûúáng.
2. Àaåi giaáo hoaâng Greágoire giûä möåt vai troâ quan
troång, lêën aát caã hoaâng àïë La Maä. Öng chuã trûúng viïåc
truyïìn giaáo cho ngûúâi Anglo-Saxon, vaâ khùæp moåi núi
uy quyïìn cuãa giaáo hoaâng vaâ giaáo höåi àûúåc cuãng cöë.
3. Sau khi Greágoire chïët, nhaâ Boniface têån lûåc
truyïìn àaåo vaâ nhúâ sûå thaânh lêåp caác quöëc gia cuãa Giaáo
höåi maâ quyïìn võ Giaáo hoaâng caâng tùng thïm maäi.

19

Lõch Sûã Thïë Giúái

CHÛÚNG IV

SÛÅ BAÂNH TRÛÚÁNG CUÃA ÀAÅO HÖÌI
1. Xûá AÁ Rêåp khi Mahomet ra àúâi.
2. Höìi giaáo vaâ giaáo chuã Mahomet.
3. Giaáo lñ àaåo Höìi.
4. Àïë quöëc AÁ Rêåp.
5. Vùn minh Höìi giaáo.
1. Trong luác úã phûúng Têy àaåo Da Tö baânh trûúáng thò
taåi AÁ Rêåp àaåo Höìi xuêët hiïån.
AÁ Rêåp nguyïn laâ xûá súã cuãa giöëng dên du muåc thûúâng
hay àaánh phaá caác vuâng lên cêån, hoùåc cûúáp giêåt caác thûúng
àöåi(1).
Àïën àêìu thïë kó thûá 7, caác giöëng dên êëy chûa toã dêëu
nguy hiïím lùæm. Hoå àaä àõnh cû vaâ úã nhûäng vuâng tröìng tóa
àûúåc, hoå lêåp thaânh laâng xoám. Trïn caác con àûúâng thûúng
àöåi thûúâng qua laåi, hoå lêåp nhûäng thõ trêën vaâo cúä trung bònh,
(1) Höìi xûa àûúâng giao thöng chûa tiïån, thûúng nhên húåp thaânh
àöåi ài qua sa maåc.
20

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

àûáng àêìu coá thõ trêën Meádine dên söë laâ 15.000 ngûúâi vaâ La
Mecque(1), 25.000 ngûúâi.
Ngûúâi AÁ Rêåp vöën theo àaåo àa thêìn, möîi böå laåc thúâ möåt
võ thêìn khaác nhau, nhûng têët caã àïìu lêëy thaánh àûúâng La
Mecque laâm chöî lïî baái cuáng. Taåi àêy coá möåt ngöi àïìn cöí
goåi laâ Kaaba laâm toaân àaá àen, thúâ möåt maãnh vêîn thiïët (möåt
maãnh tinh tuá trïn khöng trung rúi xuöëng). Maãnh vêîn thiïët
êëy àûúåc coi laâ võ thêìn töëi cao àûáng àêìu caác thêìn xûá AÁ Rêåp.
Àïìn Kaaba do möåt hoå uy thïë nhêët tûác laâ hoå Koraichite canh
giûä. Mohamet, ngûúâi saáng lêåp àaåo Höìi, thuöåc vïì hoå naây.
2. Mahomet sinh nùm 570 quanh vuâng La Mecque trong
möåt gia àònh rêët ngheâo(2). Thuúã nhoã öng chùn cûâu, röìi laâm
hûúáng àaåo cho caác thûúng àöåi qua sa maåc, ài khùæp àoá àêy.
Vïì sau laâm nö böåc cho möåt quaã phuå giaâu coá, kïët hön vúái
ngûúâi naây. Tûâ àoá öng chêëm dûát cuöåc àúâi phiïu lûu. Àïën
böën mûúi tuöíi, öng vêîn söëng têìm thûúâng nhû moåi ngûúâi,
chûa coá dêëu hiïåu gò toã ra sau naây öng ta laâ möåt giaáo chuã.
Tûâ tuöíi naây trúã ài öng coá nhûäng cûã chó khaác thûúâng vaâ bùæt
àêìu àïì xûúáng tön giaáo àöåc thêìn. Àïën nùm mûúi tuöíi, öng
gùåp toaân thêët baåi. Boån haâo muåc La Mecque thêëy öng gêy
nhiïìu aãnh hûúãng trong àaám dên ngheâo coá yá lo súå, nïn möîi
lêìn thêëy öng giaãng àaåo thò chûãi mùæng àaánh àêåp.
(1) Hai thõ trêën naây nùçm trïn nhûäng àûúâng giao thûúng tûâ Höìng
Haãi sang chêu AÁ.
(2) Öng J. Pirrenne trong saách “Les grands courants de l'Histoire
universelle” noái Mahomet thuöåc vïì möåt gia àònh phuá haâo vaâ
chuyïn vïì thûúng maäi.
21

Lõch Sûã Thïë Giúái

Luác êëy tònh hònh thõ trêën Meádine khöng àûúåc yïn öín;
xung àöåt thûúâng diïîn ra. Dên chuáng, nhêët laâ ngûúâi Do Thaái,
khi àïën haânh lïî úã La Mecque, tin theo Mahomet, boã löëi thúâ
cuâng cuãa àaåo àa thêìn. Mahomet àûúåc hoå múâi túái Meádine.
Nhûng Mahomet khöng ài vöåi. Luön hai nùm, öng gúãi dêìn
tñn àöì tûâ La Mecque túái Meádine. Möåt ngaây kia thêëy thïë lûåc cuãa
öng lúán quaá, boån haâo muåc úã La Mecque àõnh aám saát öng. Hay
àûúåc tin êëy, öng tröën khoãi, àuáng vaâo àïm thñch khaách túái nhaâ.
Ngûúâi Höìi giaáo goåi sûå àaâo têíu naây laâ Heágire vaâ duâng
àïí àaánh dêëu kó nguyïn Höìi giaáo (622).
Taåi Meádine öng hoaân thaânh cöng cuöåc töí chûác tön giaáo
múái, cöí xuáy thaânh chiïën àïí trûâng phaåt keã böåi àaåo.
Höìi nhoã, nhên dên thûúng àöåi qua Syrie, öng gùåp möåt
giaáo sô Da Tö vaâ theo àaåo naây, khi túái Meádine, gêìn ngûúâi
Do Thaái, öng chõu aãnh hûúãng àaåo Do Thaái. Cho nïn àaåo
Höìi laâ möåt sûå höîn húåp àaåo Da Tö vaâ àaåo Do Thaái.
3. Giaáo lñ àaåo Höìi göìm coá nhûäng cuöåc àaâm thoaåi cuãa
Mahomet do tñn àöì ghi cheáp laåi trong thaánh kinh Koran.
Kinh naây khöng nhûäng giaãng vïì àûác tin maâ coân giaãng vïì
khoa hoåc, luêåt phaáp vaâ caác qui tùæc vïå sinh nûäa.
Giaáo àiïìu cùn baãn toám tùæt trong cêu naây: chó coá möåt
àûác chuáa duy nhêët laâ Allah vaâ möåt tiïn tri cuãa ngûúâi laâ
Mahomet.
Giaáo àiïìu coân daåy phaãi phuåc tuâng yá muöën cuãa chuáa:
sûå phuåc tuâng êëy goåi laâ Islam. Khi chïët röìi, con ngûúâi coân
phaãi chõu quyïìn phaán quyïët cuãa chuáa.
22

Nguyïîn Hiïën Lï - Thiïn Giang

Caách lïî baái cuäng giaãn dõ nhû giaáo àiïìu. Tñn àöì chó tuên
theo böën àiïìu rùn: möîi ngaây cêìu nguyïån nùm lêìn; tùæm rûãa
trûúác khi cêìu nguyïån; trong àúâi ñt nhêët phaãi ài lïî baái úã La
Mecque möåt lêìn. Ngoaâi ra Mahoemt coân daåy cûä rûúåu vaâ
thõt heo. Ngûúâi naâo chõu chiïën àêëu vò Chuáa seä àûúåc lïn
thiïn àaâng.
Mahomet àïì xûúáng thaánh chiïën chöëng ngûúâi khöng
theo Höìi giaáo. Ngûúâi AÁ Rêåp hûúãng ûáng rêët àöng, vò loâng
möå àaåo cuäng coá, maâ vò muöën dûåa vaâo chiïën tranh àïí cûúáp
giêåt cuäng coá. Giûäa La Mecque vaâ Meádine xaãy ra nhiïìu cuöåc
xung àöåt, nhûng Mahomet chiïën thùæng, vaâ nùm 630 öng
àûúåc àoán vïì La Mecque.
Àïën nùm 632 tûác laâ luác öng àûúåc 62 tuöíi, khi lêm chung,
öng laâm chuã àûúåc toaân xûá AÁ Rêåp. Möåt phêìn lúán caác böå laåc
AÁ Rêåp tön öng laâm giaáo chuã.
Súã dô öng thaânh cöng àûúåc nhúâ xaä höåi AÁ Rêåp luác êëy àaä
túái möåt trònh àöå maâ tön giaáo àa thêìn khöng thñch húåp vúái sûå
tiïën hoáa nûäa. Caác giöëng dên du muåc àaä bùæt àêìu àõnh cû vaâ
ranh giúái böå laåc àaä bùæt àêìu bõ xoáa boã; caác guöëng dên phaãi
hoâa húåp lêîn nhau àïí taåo thaânh möåt quöëc gia maånh hún,
phaãi coá möåt nïìn kinh tïë thöëng nhêët, möåt quên àöåi huâng
cûúâng àïí chöëng laåi ngoaåi xêm hoùåc àïí xêm lêën caác xûá khaác.
Ngoaâi lñ do xaä höåi vaâ lõch sûã êëy ta coá thïí kïí thïm tñnh caách
chiïën àêëu maånh meä cuãa Höìi giaáo, quaã quyïët àaánh ngaä àöëi
phûúng bùçng moåi phûúng tiïån khuãng böë. Lñ do thûá ba laâ
tñnh tònh cuãa võ giaáo chuã: Mahomet vûâa coá taâi ngoaåi giao
vûâa laâ ngûúâi nham hiïím taân aác, biïët tuây luác maâ duâng voä
23

Lõch Sûã Thïë Giúái

lûåc hoùåc àiïìu àònh, têën cöng hay nhûúång böå, nghôa laâ öng
coá àuã tñnh tònh cuãa “bêët cûá möåt Quöëc vûúng AÁ Rêåp naâo”.
Trûúác khi lêm chung möåt nùm, öng àaä roát vaâo loâng
tñn àöì nhûäng lúâi nhên tûâ vûâa àuáng vúái möåt võ giaáo chuã vûâa
thñch húåp vúái caái trêåt tûå xaä höåi öng àaä dûång lïn:
“Húäi thêìn dên; con haäy nghe lúâi noái cuãa ta àêy; vò
khöng biïët nùm túái àêy ta coân söëng vúái caác con nûäa khöng.
Caác con ai cuäng biïët coi sinh maång, taâi saãn cuãa àöìng loaåi
laâ thiïng liïng, laâ bêët khaã xêm phaåm, vaâ phaãi nhúá nhû vêåy
cho àïën khi thiïn cuâng àõa têån.
“Chuáa àaä ban cho möîi ngûúâi möåt gia taâi; túâ di chuác seä
khöng húåp phaáp nûäa nïëu ngûúâi naây laåi xêm phaåm àïën keã kia.
“Keã laâm con thuöåc quyïìn súã hûäu cuãa keã laâm cha. Ai
xêm phaåm àïën luêåt hön phöëi seä bõ haânh haå.
“Ai nhòn nhêån keã khaác laâm cha, coi keã khaác laâm thêìy
seä bõ chuáa, bõ thiïn thêìn, vaâ bõ nhên loaåi trûâng phaåt.
“Húäi thêìn dên cuãa ta úi! Àaân öng coá quyïìn àöëi vúái àaân
baâ vaâ àaân baâ cuäng coá quyïìn àöëi vúái àaân öng. Àaân baâ khöng
àûúåc phaåm luê...